Yusuf Sanayi Devrimi öncesi toplumlarda ekonomi, daha yerel, daha yavaş işleyen ve daha çok kişisel insani ilişkilere dayalı şekildeydi. Değerler sisteminin merkezinde daha çok örf, adet , inanç ve topluluk bağları vardı. Para, mevcut olsa da hayatı düzenleyen ana ilke ve nihai amaç değildi. Üretim, evlerde ve atölyelerde olduğundan tüketim ile üretim birbirine yakındı. Bu sebeple para, hayatta kalmak için vazgeçilmez değildi.
Sanayi Devrimi, insanlık tarihinde derin izler bırakan üç temel kırılmayı beraberinde getirdi. İlk olarak, insanın geçim biçimini köklü bir değişime uğrattı. Makineleşme ve seri üretimin yaygınlaşmasıyla, temel ihtiyaçlar bile paraya bağımlı hale geldi ve insanlar artık kendi kendine yetemez oldu. Çalışmak, varoluşun zorunlu bir koşuluna dönüştü, para ise yalnızca bir araç olmaktan çıkıp yaşamın merkezine yerleşti. Bu durum, parayı ahlaki önceliklerimiz arasında da üst sıralara taşıdı.
İkinci kırılma, paranın bu denli merkezi bir role kavuşmasıyla birlikte değerlerin metalaşması oldu. Para, her şeyi ölçülebilir kılan evrensel bir ölçüt halini alınca, emek soyutlaştı, manevi değerler ise erozyona uğradı. İş ahlakı ve yaşam pratikleri, artık içsel erdemlerle değil; dakiklik, verimlilik ve kârlılık gibi parayla doğrudan ilişkili kavramlarla değerlendirilir oldu.
Üçüncü ve belki de en derin etki ise paranın sosyal ilişkilerin ve insani bağların merkezine yerleşmesidir. Güven, maddi güvenceyle; değer, fiyatla eşdeğer görülmeye başlandı. Herkesin anladığı ortak dil paraya dönüşünce, toplumsal ahlak da manevi ilkelerden ziyade, piyasa dinamiklerinin gölgesinde şekillenir oldu. Böylece sanayi Devrimi, yalnızca üretim biçimimizi değil, aynı zamanda değerler dünyamızı ve birbirimizle kurduğumuz insani ilişkilerin özünü de dönüştüren bir sürecin başlangıcı oldu.
Yani en başta para, toplumsal değerleri ve algıyı giderek yozlaştırdı. Çünkü maddiyatın hâkim olduğu her alan, zamanla manevi derinlik ve anlam kaybına uğramak zorunda kalır. Bu durumun temelinde üç önemli neden var:
Birincisi, para rakamlarla ölçülebilirken, anlam ve maneviyat ölçülebilir kavramlar değildir. Manevi değerler, para düzlemine indirgendiği andan itibaren metalaşır ve içsel anlamını yitirir.
İkincisi, maneviyat tevazuu ve eşitliği esas alırken, paranın doğası gereği güce ihtiyacı vardır. Güç ise eşitlik dengesini bozar, anlamı sıradanlaştırır ve güçlü-güçsüz ayrımının belirdiği yerde manevi değerler silikleşir.
Üçüncüsü, maneviyat fedakârlık temelinde yükselirken, para pazarlık ve karşılık ilişkisi üzerine kuruludur. Fedakârlık karşılıksız verme erdemini taşır; oysa paranın her zaman bir bedeli ve hesabı vardır. İşte bu “karşılık” beklentisi, maneviyatın ve derin anlamın önündeki en büyük engeldir.
Peki günümüz toplumları için durum nedir? Aslında çok daha kötüsü. Yakın geçmişte maneviyatın yerini çoktan almış olan para ve piyasa mantığı, üretimi yalnızca kullanım ya da ihtiyaç için değil; anlam üretimi için yönlendirmeye başlamıştı. Nesneler, ihtiyaçları karşılamak üzere değil, kimlikleri inşa etmek ve sergilemek üzere üretiliyordu. Tüketilen şeyler zaten bir mal değil, o mal için üretilmiş yüzeysel bir anlam haline gelmişti.
Anlamların bu şekilde sığlaşması ve kaybolmasıyla artık günümüz insanı , nesneler aracılığıyla kendini tanımlıyor. Alınan diploma, Giyilen kıyafet, kullanılan telefon, gidilen mekân ya da paylaşılan görüntü; hepsi birer gösterge. Bu göstergelerin artık gerçek diyebileceğimiz hiç bir anlamı yok. Anlam dediklerimiz yanlızca üretilmiş mallardan ibaret. Böylece günümüz insanı, olduğu kişi olmaktan çok, olduğunu göstermek zorunda olduğu kişiye dönüşmüş durumda.
Bu dönüşüm, tüketimi ekonomik bir eylem olmaktan çıkarıp varoluşsal bir zorunluluk haline getirmiş. Artık tüketmemek yalnızca yoksulluk değil, görünmezlik anlamına geliyor. Görünmeyen birey, toplumsal olarak yok hükmündedir. Bu nedenle tüketim, artık sadece hayatta kalmanın değil; sosyal olarak var olmanın ön koşulu. Bu nedenle insanlar kendini piyasada dolaşıma sokabildiği ölçüde varolabiliyor.
Burada en çarpıcı olan, anlamın kendisinin de tüketilebilir bir şeye dönüşmesidir. Çünkü anlam, kendi gerçekliğini kaybedip pazarlanabilir bir şeye dönüşünce mutluluk, özgürlük, özgünlük, hatta acı ve isyan bile paketlenip sistemin içinde estetik bir öğe olarak dolaşıma giriyor. Böylece eleştiri, etkisini yitirip eleştirdiği şeyin bir parçasına dönüşüyor. Sistem, kendisine yöneltilen her itirazı soğurup sığ bir anlam olarak yeniden üretiyor.
Artık mesele iyi ya da kötü olmak değil, iyi ya da kötü görünmek. Ahlaki davranış artık izlenme, beğeni ve onayla ölçülüyor. İnsanlar artık, yaptığının ne anlama geldiği ile değil, yaptığının nasıl göründüğüyle değerlendiriliyor.
Sonuç olarak günümüz toplumlarında sorun yalnızca metalaşma değil. Daha derin ve daha sinsi bir kriz söz konusu: gerçekliğin çözülmesi… Para, meta ve gösterge arasındaki sınırlar silinince; anlam, sürekli dolaşımda olan ama hiç bir şey ifade etmeyen bir simülasyona dönüşmüş. İnsan ise bu simülasyonlar arasında, kendine ait bir öz bulmaya çalışırken, giderek kendi benliğini de bir nesne gibi pazarlamak zorunda kalan bir varlığa dönüşmüş.
Bu yüzden bugünün trajedisi, yoksulluk ya da sömürüden ibaret değil. Asıl trajedi, insanın artık gerçek bir anlam yoksunluğu içinde, bunun farkına bile varmadan yaşamaya devam etmesidir.
